h1

frame 46 | spiegel/sleutel scène

18 augustus 2008
The Lady from Shanghai

The Lady from Shanghai | Orson Welles, 1947

Is het mogelijk dat een hele film eigenlijk maar om één enkele scène draait? Ja natuurlijk, op twee manieren. Het kan op de manier van de zogenaamde “lijk-in-de-kast” films, waarin één enkele, alles verklarende scène als een deus ex machina alle zorgvuldig gedoseerde spanning oplost (letterlijk) door ons met het retorische aplomp (of: de retorische arrogantie) van de Originaliteit en de Verrassing mede te delen dat het allemaal te doen was om een verzwegen incestverleden, een verdrongen zelfmoord in de familie of enig ander verstopt lijk in de kast (Festen en Met Grote Blijdschap dringen zich nu even op, maar er zijn natuurlijk vele, vele voorbeelden).

Alhoewel lezers van de Volkskrant graag anders geloven, getuige de jaarlijkse verkiezing van beste film in die krant, gebeurt in dat soort films het tegenovergestelde van wat beoogd wordt: de alles verklarende scène toont alle dramatische ontwikkeling die eraan vooraf ging, alle motieven, handelingen en psychologische ontwikkeling van de personages, voor wat het is: een rekensom, een slim in elkaar geschoven rookgordijn om de clou zo lang mogelijk uit te stellen. Met integere dramatisering van intense psychologische thematiek (wat dergelijke films, in vorm, immer pretenderen te zijn) heeft dat niks te maken.

Het kan ook op een andere manier, een film maken die eigenlijk maar uit één enkele scène bestaat. In deze tweede variatie wil een film eigenlijk maar uit één scène bestaan; één scène die alles vertelt, inhoudelijk maar vooral stilistisch, wat de filmmaker te vertellen had. Dat zijn in feite tragische scènes, of tragische films, omdat ze op een zelfdestructieve manier excelleren.

Ik denk dat The Lady from Shanghai zo’n film is. Orson Welles maakte die film, allegedly, om zijn schulden van zijn vorige film af te betalen. Voor het uitkiezen had hij het sowieso niet, na een aantal afgeblazen projecten en met de constante toorn van de wraakbeluste krantenmagnaat William Randolph Hearst in zijn nek.

The Lady from Shanghai draait volledig om de magistrale, legendarische slotscène in het spiegelpaleis van een kermis. Een briljante scène, die vele malen bekender is dan de titel van de film (zoiets als de opwapperende jurk van Marilyn Monroe, waarvan ook nog maar enkelen weten dat dat beeld oorspronkelijk uit een film komt).

The Lady from Shanghai is een mooie film, met memorabele, noire dialogen, een constant lurkende subtekst waarin Orson Welles (niet als acteur, maar als auteur van de film) een episch gevecht levert met het cynisme (dat hij uiteindelijk verliest), een paar geladen composities vol paranoia en gefnuikt verlangen en natuurlijk de prachtige Rita Hayworth (met door Welles verplicht kort, blond haar). Maar echt overtuigen doet het niet, omdat continu de spiegelscène dreigt, die als een zwaard van Damocles boven alle andere scènes hangt, haar schaduw over de hele film werpt en alles verzwelgt in haar eigen schoonheid. De spiegelscène is zo overdonderend briljant dat ze, lang voordat het haar tijd is, haar tol eist.

Een scène in een aquarium – in veel opzichten weer het spiegelbeeld van de spiegelscène (het gaat hier ook om de facade van liefde en gluren en begluurd worden) – ademt in alles die ene toekomstige, alles verzengende scène. Het aquarium – in elke andere film een onbetwist hoogtepunt – verschraalt hier, in het glorieuze licht van de belofte van de spiegelscène.

De vraag is nu of YouTube cum suis dit principe recht doen of niet. De ballast hoeft tegenwoordig niet langer getorst te worden – zipzap en je bent bij die ene scène waar het überhaupt altijd al alleen maar om ging. Maar de losgeslagen scène is niet meer dan een artefact. Zonder lijden geen verlossing, zonder reis geen eindbestemming, zonder leerling, geen meesterschap, etc. Op YouTube wordt de spiegelscène een hoogtepunt, zoals de doelpunten in een voetbalsamenvatting. En net als in die samenvatting mis je dan juist het geniale eraan: de context, opgemaakt uit alle verschraalde scènes ervoor, de fundering, de basis. Doelpunten verzwijgen hun essentie: dat het uitkomsten zijn van een proces. En het plezier ligt er nu juist in ‘tegen de verwachtingen in’ te scoren, of te scoren omdat je de tegenstander juist overklast, of ‘desondanks’ (- een slechte wedstijd, een malafide scheidsrechter, de underdogpositie, etc.)

Zonder fundering wordt de spiegelscène een hoogtepunt, een doelpunt, zoals er zovele op YouTube staan. De scène ís een hoogtepunt, maar alleen bij de gratie van haar door noeste arbeid verkregen basis. Het is die basis die de glorierijke superstructuur (de sleutelscènes van een film) bepaalt. Maar het is de superstructuur die de receptie (de bewondering, de kritiek, het eindoordeel) bepaalt.

Hoogtepunt, fan-video, icoon. Spiegelscène, Lindsay Lohan, Ronaldo, Warcraft – op YouTube valt het allemaal in duigen.

~ zie over anticipatie ook frame 50

Advertenties

reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s