Chronique d'un Été | Jean Rouch & Edgar Morin, 1961
Vandaag is het precies 6 jaar geleden dat Jean Rouch overleed. Daar zit ie – helemaal rechts in het frame van zijn eigen film. Hij hangt eigenlijk tegen het kader aan, alsof hij het beeld uit wil bewegen, alsof hij niet helemaal zeker is van zijn plaats binnen het frame. Dat schurken tegen de randen van het kader is natuurlijk de ideale metafoor voor Rouchs relatie tot het medium. Er zijn weinig filmmakers die de grenzen van het frame zo hebben opgerekt als hij. Rouchs films schurken zelf ook, heen en weer tussen documentaire en fictie, tussen objectiviteit en subjectiviteit, tussen de rol van de filmmaker als observator en als participant, tussen presentatie en representatie, werkelijkheid en cine-werkelijkheid. Zijn films ontsnappen al die classificaties, maar schurken tegen allemaal aan.
Over zijn leven valt er in feite niets toe te voegen aan de uitstekende autobiografie die hij van zichzelf gaf, in de Nederlandse documentaire De Bende van Rouch (Steef Meyknecht ea, 1993):
We zijn allemaal amateurs. In de zin van Flaherty; mensen die houden van wat ze doen. Ik was ingenieur en ik ben amateur-etnograaf.
Wellicht alleen nog dit: dat hij op zijn zevende voor het eerst in zijn leven een film zag – en dat die film Nanook of the North was. In de zin van Flaherty… (Flaherty zou met Vertov altijd Rouchs grote voorbeeld blijven.)
Jean Rouch maakte een halve eeuw geleden films die alles wat er tegenwoordig wordt gemaakt lachwekkend en leugenachtig doen lijken. Rouch was een van die weinige filmmakers die het lollige en het ernstige moeiteloos aan elkaar kunnen koppelen, die inzicht en intelligentie in dienst kunnen stellen van handeling, in plaats van het andersom te doen (zoals Michael Moore bv) of handeling helemaal uit te bannen (~ Chris Marker).
Handeling – dat is: het worden van de wereld. Want alles bij Rouch is in wording, in beweging: het onderwerp van de film, het denken, de blik, de betekenis, het hele medium zelf. In het tijdperk van de direct cinema was iedereen in beweging; het waren de hoogtijdagen van de mobiele en flexibele filmmaker, maar Rouch was het snelst en meest mobiel van allemaal – en liep op iedereen vooruit in zijn vernieuwingsdrang van techniek (hij was de eerste die een lichte schoudercamera met – destijds revolutionair! – directe, synchrone geluidsopname gebruikte) en vorm (hij introduceerde bv de door Godard et alii overgenomen jump cut).
En in het tijdperk van de cinéma vérité was iedereen eerlijk, maar Rouch was de meest waar-achtige, omdat hij zich als amateur-etnograaf (en amateur-socioloog) als geen ander bewust was van de inherent leugenachtige rol van de filmmaker.
It’s the same as in the humanistic sciences. When you observe people, you’re automatically present and there’s nothing you can do about it; so there’s a distortion of truth. The humanistic sciences are terribly subjective. Even when you use a computer, the way the question is posed influences the answer. The way of shooting influences whatever you’re filming. This may be the reason why I work with a very small team and why I want to be my own cameraman: to be subjectively responsible for what I shoot.
Interview met Jean Rouch door Dan Yakir, in Film Quarterly, 1978 (volledig interview hier)
Zelf de camera hanteren, om de volledige verantwoordelijkheid op zich te nemen van de werkelijkheidsverstoring die film is. In Moi un Noir, wat mij betreft de quintessentie van het filmmaken, gaf Rouch uiteindelijk de camera uit handen – aan de hoofdpersoon van de film, opdat die zijn eigen verhaal zelf zou vastleggen. Voorwaar, een McLuhanesque reversal van cinéma vérité (- de ultieme ‘ware’ filmdaad is de camera af te geven, terug te geven aan de werkelijkheid), die in feite nog een stap verder gaat dan wat André Bazin in Ladri di Biciclette zag (~ zie frame 16).
Op Senses of Cinema zegt iemand het zo:
In Chronique d’un été, Rouch is considered to be responsible for introducing the term cinéma vérité, as homage to Dziga Vertov’s ‘kino-pravda’, referring to his desire to create a reality between documentary and fiction through the camera’s co-existing attributes of objectivity and subjectivity.
Rouch seems to think that cinema’s claim to the real automatically excludes the essence of it, and therefore represents it in his texts with such complex and numerous layers that the final product is somehow able to allude to the reality that has remained outside the representation by limiting its possibilities.
Barbara Bruni: Jean Rouch. Cinéma-vérité, Chronicle of a Summer and The Human Pyramid, op Senses of Cinema
En Godard vat het allemaal als volgt samen:
Jean Rouch has not usurped the title printed on his visiting-card: ‘Research Assistant to the Museum of Man’. Is there a better definition of the filmmaker?
Jean-Luc Godard in “Godard on Godard”, ed. Tom Milne, 1972
Rouch was directeur van de filmafdeling van het etnologische museum van Parijs, het Musée de l’Homme. Oorspronkelijk was hij opgeleid aan de École des Ponts et Chaussées (de school voor bruggen en straten) en droomde hij van een bestaan als bruggenbouwer. De oorlog onderbrak zijn studie: Rouch moest het leger in, waar zijn compagnie de opdracht kreeg de opmars van het Duitse leger te vertragen door alle bruggen die ze konden vinden op te blazen. Rouch vertelt erover in de documentaire Conversations With Jean Rouch (Ann McIntosh, 2004). Staand op een heuvel, sprekend in wat gebrekkig Engels, uitkijkend over de streek waar hij zo’n 65 jaar eerder op strooptocht tegen de bruggen ging:
I knew that here, there was a direct change of my mind. I was not believing in anybody after that. It was impossible for me to believe in my father, in my professors, impossible to believe in god, impossible to believe in Freud, Marx… nothing. That was the end. And it started just there, a wonderful day in May.
Zo begon het dus allemaal: met het verlies van alle geloof, met volledige onafhankelijkheid (van autoriteiten en ideologieën, van feiten en verklaringen) en dus met absolute vrijheid. De geboorte van een groot filmmaker, die in de 60 jaar daarna in al zijn films zijn afhankelijkheid weer opbouwde, zich in feite constant afhankelijk maakte, dwz zich engageerde, de verantwoordelijkheid van (niet voor, maar van) de waarheid en de werkelijkheid op zich nam.
En zo eindigt het, niet met een auto ongeluk in Niger op 18 februari 2004, maar met een droom – opnieuw in Conversations with Jean Rouch, in gebrekkig Engels, wandelend door een weiland: het eindigt met een droom van afhankelijkheid, met de mogelijkheid ergens in te geloven, al is het maar een film…
I think myself, very profoundly, that it is impossible to do what you have to do in one lifetime. Then it means that some other generations are going on. And Vertov said that what’s important is not to make a film, but to make films that are just procreating new films. Well, and that’s my dream.
Rouch quotes komen uit fragmenten van genoemde films, die te zien zijn op deze uitmuntende Jean Rouch tribute site. De films van Rouch zijn schandalig ontoegankelijk. Zijn beste films zijn alleen te krijgen op een Franse dvd-box zonder ondertiteling. Recent is daar een tweede box bijgekomen, ditmaal wel ondertiteld, maar met mindere werken – voor zover die classificatie opgaat voor Rouch. Wel het een en ander op internet, vooral korte, niet ondertitelde fragmenten, maar ook (na wat gezeik met een player die je moet downloaden) Rouchs meesterwerk Les Maîtres Fous, zowaar met Engelse ondertiteling. Er is een makkelijk te vinden torrent van Chronique d’un Été, met Engelse ondertitels via opensubtitles.org. Voor de Portugezen is er ook een torrent van Moi un Noir met Portugese ondertiteling.
